[Kinh Phật] Bộ Niết Bàn (3 Quyển) - Linh Sơn Pháp Bảo Đại Tạng Kinh Q.47-49/203

Xét tổng quan, trong tạng Đại chánh, kinh Đại bát-niết-bàn, bản dịch của ngài Đàm-vô-sấm có hai truyền bản, bản 0374 có 40 quyển, bản 0375 có 36 quyển, cả hai bản tuy có sự khác biệt số quyển nhưng thực tế nội dung, kể cả chữ nghĩa cũng tương đồng nhau. Trong khi đó, Đại bát-niết-bàn kinh hậu phần chỉ gồm có hai quyển, vậy hai quyển này có phải là phần sau của bộ kinh Đại bát-niết-bàn, bản dịch của ngài Đàm-vô-sấm?

Để dễ hình dung, chúng ta thử khảo qua vài nét về truyền bản của ngài Đàm-vô-sấm và những vấn đề then chốt liên quan đến truyền bản này.

Theo Cao tăng truyện, ngài Đàm-vô-sấm 曇無讖 (385-433) người Trung Ấn Độ, bẩm chất thông minh, xuất gia từ thuở nhỏ với ngài Đạt-ma-da-xá 達摩耶舍. Khi chưa tròn hai mười tuổi, trong một lần luận nghị với Bạch Đầu Thiền sư 白頭禪師, ngài được vị Thiền sư này truyền cho bản kinh Niết-bàn được khắc trên vỏ cây. Đây là nhân duyên thuở đầu của ngài với bộ kinh Đại bát-niết-bàn. Sau khi trưởng thành và rời Ấn Độ, ngài Đàm-vô-sấm mang theo mười quyển đầu của kinh Đại bát-niết-bàn đến Kế-tân. Sau đó, nhận sự thỉnh cầu của Hà tây vương Thư Cừ Mông Tốn 沮渠蒙遜 (368-433), ngài Đàm-vô-sấm đến Bắc Lương 北涼 (397-439) vừa học tập ngôn ngữ bản địa để rồi sau đó dịch phần đầu kinh Đại bát-niết-bàn. Ngài tự biết rằng bản kinh này chưa đầy đủ nên ra sức tìm kiếm các phần còn lại và đã tìm được phần giữa bộ kinh này tại nước Vu Điền (于闐), sau đó lại sai sứ đến nước Vu Điền tìm thêm phần sau và dịch thành ba mươi ba quyển vào niên hiệu Vĩnh Sơ 永初 năm thứ hai (năm 421). Dù nỗ lực như thế nhưng ngài Đàm-vô-sấm cho rằng, nguyên tác Phạn ngữ của bản kinh Đại bát-niết-bàn gồm ba vạn năm ngàn bài kệ nhưng bản kinh vừa dịch ở đây đã giảm cả trăm vạn lời, chỉ còn hơn một vạn bài kệ. Là người từng tiếp cận kinh Đại bát-niết-bàn bằng nguyên tác Phạn ngữ, sự khẳng định này của ngài Đàm-vô-sấm đã cho thấy bản kinh mà ngài vừa dịch sang chữ Hán chưa tới một phần ba so với nguyên tác Phạn ngữ. Cũng từ lý do này, vào tháng ba niên hiệu Nghĩa Hòa 義和 năm thứ ba (năm 433), ngài Đàm-vô-sấm xin phép Thư Cừ Mông Tốn trở lại Ấn Độ để tìm phần còn lại của kinh Đại bát-niết-bàn.

Thực tế là vậy nhưng lo sợ kế hoạch quân cơ bị bại lộ và cũng như không muốn Đàm-vô-sấm rơi vào tay Ngụy Lỗ Thác Bạt Đảo 魏虜託跋燾(408-452), Thư Cừ Mông Tốn đã ngầm sai thích khách ám hại Đàm-vô-sấm sau khi trang trọng tổ chức lễ tiễn đưa ngài trở lại quê hương.

Đầu tiên, sự kiện Niết-bàn của Đức Phật là một sự kiện trọng đại đối với toàn thể đệ tử Phật nói chung. Tùy theo tông chỉ, chủ trương của từng nhóm đệ tử, từng bộ phái mà cách nhìn nhận sự kiện Niết-bàn của Đức Phật khác biệt nhau. Bản Đại bát-niết-bàn kinh hậu phần theo nhận định của ngài Nghĩa Tịnh, ngài Tán Ninh và thực tế khảo sát của chúng tôi đã cho thấy, bản kinh này thuộc về hệ thống kinh điển A-hàm. Sự đa dạng về các bộ kinh liên quan đến sự kiện Niết-bàn của Đức Phật có thể tìm thấy qua nhiều bản kinh thuộc Bộ A-hàm (阿含部) và nhiều nhất là ở Bộ Niết-bàn (涅槃部) trong tạng Đại chánh.

Thứ hai, hai truyền bản kinh Đại bát-niết-bàn số 0374 và 0375 của ngài Đàm-vô-sấm trong tạng Đại chánh thuộc về thể loại kinh điển phương đẳng Đại thừa, được truyền thừa từ phương Bắc xuống. Trong khi đó, bản Đại Bát-niết-bàn kinh hậu phần có nguồn cội từ Tích Lan và được truyền đến từ phương Nam. Kế đến, theo như lời ngài Đàm-vô-sấm, bản kinh Đại bát-niết-bàn mà ngài đã dịch chưa đầy đủ hoàn toàn, chỉ hơn một phần ba bản gốc mà đã chiếm dung lượng 33 quyển lúc mới phiên dịch, hoặc chia thành 40 quyển (Bắc bản), hay 36 quyển (Nam bản). Nếu như phần sau của bản kinh Đại bát-niết-bàn thì phải gấp hai lần số quyển vừa nêu thì mới phù hợp.

Thứ ba, theo Cao tăng truyện, pháp sư Tuệ Quán 慧觀法師 với chí nguyện muốn tìm Hậu phần niết-bàn nên vào niên hiệu Nguyên Gia 元嘉 (424-453) đã thỉnh cầu Tống Thái Tổ[14] 宋太祖 chu cấp tư lương, cử Sa-môn Đạo Phổ 沙門道普 mang theo thư cùng với mười người đi đi về phương Tây để tìm kinh, đến quận Trường Quảng[15] 長廣郡, thuyền bị phá nước, [Đạo Phổ] bị thương ở chân, nhân đó lâm bệnh rồi qua đời. Khi lâm chung, ngài Đạo Phổ than rằng: Hậu phần Niết-bàn đối với đất Tống quả không có duyên[16]!

Như vậy, phần sau kinh Đại-bát-niết-bàn theo bản của ngài Đàm-vô-sấm có thể không phải là bản Đại-bát-niết-bàn kinh hậu phần, số hiệu 0377 trong tạng Đại chánh. Việc không sáp nhập hai bản kinh này vào nhau là một phương cách xử lý văn bản hợp lý của các nhà Phật học Nhật Bản trong khi biên tập tạng Đại chánh, đáng để tham chiếu và cân nhắc vận dụng.